O HRVATSKOM NACIONALIZMU: Kako je rođena iluzija nužnosti
• Hrvatsko-ugarska nagodba iz 1868. ponudila je tek ograničenu autonomiju, lišenu stvarne političke snage i mogućnosti samostalnog odlučivanja. Takav poredak omogućio je mađarskoj vlasti da dodatno učvrsti dominaciju, što je, umjesto stabilnosti, produbilo osjećaj političke podređenosti i nezadovoljstva među hrvatskim elitama. U takvim okolnostima ideja zajedništva Južnih Slovena zadobila je novu privlačnost, jer se činila kao jedini izlaz iz imperijalnog obruča. Zamisao o Južnim Slovenima kao jedinstvenoj jugoslovenskoj naciji razvijala se uporedo s hrvatskim političkim nezadovoljstvom i buđenjem moderne nacionalne svijesti
• 21 feb 2026 valterportal-ba, Denis Švrakić
Kada se jednom uspostavi nacionalna država, retroaktivno se projektuje predstava o njenoj nužnosti, pa se raznorodni, često nepovezani događaji počinju čitati kao etape istog, navodno neprekinutog procesa
Ispunjenje tisućljetnog sna, tim riječima je Franjo Tuđman 1992. opisao međunarodno priznanje Republike Hrvatske; Riječ je o blistavoj opštosti, briljantno skovanom pojmu koji je Nenad Fišer svojom posljednjom knjigom uveo u naš jezik kako bi čitaocu još neposrednije razotkrio propagandni mehanizam floskule.
Zapadnim ušima ta Tuđmanova blistava opštost sigurno je zazvučala pretjerano, gotovo mistički naduvana, s prizvukom milenarističkih fantazija kakve evropska, a dabome i hrvatska istorija poznaje i u mračnijim varijantama. U domaćem registru, međutim, djelovala je sugestivno. Političke zajednice koje su dugo živjele pod tuđim imperijalnim okvirima često razvijaju sklonost da istoriju čitaju kao dokaznu građu vlastitog prava na državu. Stoga se danas želi reći da su hrvatski ideolozi državnosti vijekovima slagali svojevrsni dokazni arhiv.
ISTORIJSKA STVARNOST OBILJEŽENA DISKONTINUITETOM
Takvo čitanje prošlosti odgovara onome što je britanski istoričar Herbert Baterfild nazvao Whig interpretacijom istorije, postupku u kojem se prošlost ne tumači u njenim vlastitim kategorijama, nego kao unaprijed pripremljen put prema sadašnjem ishodu. Kada se jednom uspostavi nacionalna država, retroaktivno se projektuje predstava o njenoj nužnosti, pa se raznorodni, često nepovezani događaji počinju čitati kao etape istog, navodno neprekinutog procesa.
Tako se rađa iluzija nužnosti, uvjerenje da je sadašnje stanje već počivalo u prošlosti kao njegova prikrivena sudbina, premda akteri ranijih epoha nisu djelovali sa takvom sviješću niti su težili takvom ishodu; hiljadugodišnje istorijske etape ne posjeduju unutrašnju teleologiju, već predstavljaju tek naknadno povezane odsječke kojima smisao daruje docnija interpretacija, a hrvatske zemlje u tom pogledu ne predstavljaju nikakav izuzetak.
Naime, istorijska stvarnost ranih oblika hrvatske državnosti bila je obilježena izrazitim diskontinuitetom, jer politički oblici, titule i simboli vlasti nisu opstajali kao stabilna i neprekinuta tradicija. Vladari dalmatinskih kneževina od IX vijeka nose naslov dux Croatiae, ali ta titula označava ograničenu i promjenljivu vlast, vezanu za konkretne oblasti i ličnosti, bez trajnog institucionalnog okvira koji bi nadživio njihove nosioce.
Već u narednim razdobljima ti se naslovi gube, preoblikuju ili nestaju zajedno sa političkim tvorevinama na koje su se odnosili, dok je figura kralja Tomislava iz prve polovine X vijeka tek u docnijim epohama uzdignuta u heraldijski znak istorijskog kontinuiteta.
Izvori o njegovoj državi govore škrto i uzdržano; Konstantin VII Porfirogenet bilježi vojnu snagu, ali ne i tragove razrađenog upravnog aparata, a pouzdano se ne zna ni da li je Tomislav ikada krunisan, niti čak da li je uopšte postojao kao istorijska ličnost.
Na hiljadugodišnjicu hrvatskog kraljevstva, 1925. godine, njegovo ime poslužilo je da se Duvno prvi put preimenuje u Tomislavgrad, iako je taj toponim, u jednoj od onih istorijskih ironija koje nadmašuju maštu satiričara, zapravo bio posvećen maloljetnom princu Tomislavu Karađorđeviću. Tako ispada da su jedini istorijski utvrdivi hrvatski kraljevi, barem po rodoslovnoj provjerljivosti, Tomislavov otac i djed iz srpske dinastije Karađorđevića.
Poslije 1102. kruna prelazi na ugarsku dinastiju Arpad. Docniji pravni tekstovi taj odnos prikazuju kao sporazum dviju kruna; sačuvani dokumenti više ukazuju na neravnopravnost. Iz razmimoilaženja između istorijskih zapisa i ideoloških tumačenja izrasta jezgro modernih državotvornih ideja kod Hrvata. Usporedbe radi, srpska srednjovjekovna tradicija raspolagala je opipljivijim institucionalnim kontinuitetom, razvijenom dinastičkom strukturom, zakonodavnim spomenicima i autokefalnom crkvom.
Hrvatski prostori, nasuprot tome, tokom ranog novog vijeka ostaju podijeljeni između tri vlasti, habsburške, mletačke i osmanske, a upravo ta teritorijalna rascjepkanost, uz odsustvo nacionalne crkvene institucije, oblikuje potonji ideološki argument za jedinstvo i postaje ključni okvir političkog imaginara. Valja takođe reći da su papinske odluke iz X i XI vijeka u više navrata ograničavale upotrebu narodnog bogosluženja i glagoljice. Time je kulturna homogenizacija išla odozgo, a ne iz etničke baze.
HRVAT, ILIR I SLAVEN KAO IMENICE JEDNA UZ DRUGU
Nosioce rane identitetske svijesti stoga nalazimo među piscima i prevodiocima renesansne Dalmacije i Dubrovnika. Marko Marulić na naslovu Judite (1521.) piše da je djelo "u versih hrvacki složeno". Dominko Zlatarić 1597. prevodi Sofokla i Tasa "iz veće tuđieh jezika u Hrvacki izložene".
U poslanicama pjesnici jedni druge nazivaju "slavom hrvatskog jezika". Međutim, u istim tekstovima imenice Hrvat, Ilir i Slaven često stoje jedna uz drugu bez stroge razlike - baš kao i u Bosni, gdje su se nazivi Bošnjanin, Bošnjak, Sloven, Slaven, Srbin, Serbin, Hrvat i Horvat koristili uporedo, a isto važi i za nazive jezika: bosanski, srpski, hrvatski, serbski, horvatski, ilirski, slovinski itd. Otuda je neprikladno raspravljati o tome koji je jezik "stariji", pozivajući se, recimo, na Uskufijev bosansko-turski rječnik kao presudan dokaz jedne strane, ili na sporadične pomenе srpskog odnosno hrvatskog jezika u bosanskim franjevačkim i drugim spisima prije XIX vijeka kao dokaz druge.
Riječ je o jednom jeziku sa promjenljivim nazivima, o kojem u naučnom smislu ima smisla govoriti tek nakon standardizacije potvrđene Bečkim književnim dogovorom - ali da ne širim digresiju. Hoću reći, identitet je tada imao književni i simbolički karakter. U XVII vijeku dubrovački pjesnik Ivan Gundulić u epu Osman slavi poljsku pobjedu nad Osmanlijama kod Hoćima 1621. kao pobjedu slovenske sile. Ta predstava o zajedničkom slovenskom istorijskom prostoru, pored književne konvencije visokog baroka, bila je i izraz dubljeg sloja kulturnog pamćenja koji je cirkulisao među različitim društvenim slojevima i na različitim krajevima istočne obale Jadrana.
Već ranije, Petar Hektorović bilježi 1568. u svom djelu Ribanje i ribarsko prigovaranje, objavljenom u Mlecima iste godine, izuzetno slojevito književno ostvarenje koje je istovremeno ribarska ekloga, putopis, dokumentarna reportaža, refleksivno didaktični spjev i pjesnička poslanica Jeronimu Brtučeviću. U njemu Hektorović opisuje svoj trodnevni put od Hvara do Brača i Šolte, na kojem su ga pratili hvarski ribari Paskoje Debelja i Nikola Zet. Autor bilježi kako su ribari putem pjevali dvije bugarštice, baladu o Marku Kraljeviću i njegovom bratu Andrijašu, kao i bugaršticu o Radosavu Siverincu. '
Pojava epskog junaka, vojvode Radosava Siverinca iz Drobeta Turnu Severina u Vlaškoj, iskazuje epsko-lirski pripovjedački kontinuum koji se protezao od Moravije i Vlaške do dalmatinskih obala. Balada, zabilježena u dalmatinskom ikavskom izgovoru, svjedoči da je u ranom novovjekovlju epska tradicija, docnije često označavana kao "srpska", bila neraskidivi dio usmene kulture dalmatinskih ribara i pomoraca.
Paralelno, opjevani junaci kosovskog ciklusa pokazuju da su motivi, likovi i narativni obrasci pripadali zajedničkom južnoslovenskom kulturnom horizontu, dugom vijekovima, prije nego što su docniji procesi moderne nacionalne integracije nametnuli jednoznačne etničke identifikacije.
Hektorovićev spjev takođe pokazuje kako se političko oslobođenje zamišljalo unutar šire, najprije slovenske, a potom i južnoslovenske solidarnosti, u prostoru u kojem granice docnijih nacionalnih identiteta još nisu bile ni povučene ni osmišljene. Slabljenje osmanske vlasti u narednim vijekovima toj će apstraktnoj solidarnosti postepeno dati opipljivu političku dimenziju i preobraziti kulturne predstave u pitanje državne sudbine.
IDEJA O UJEDINJENJU JUŽNIH SLOVENA
Vlast Osmanskog Carstva na Balkanu počela je da kopni krajem XVIII vijeka, a taj proces opadanja povremeno se ubrzavao tokom XIX vijeka u velikim istočnim krizama, kada su se evropske sile nadmetale za hegemoniju nad njegovim evropskim pokrajinama. Tome su prethodili Grčki rat za nezavisnost i Krimski rat. U ljeto 1875. hrišćanski seljaci u Bosni i Hercegovini digli su ustanak protiv feudalne osmanske vlasti, ogorčeni nepodnošljivim poreskim teretima, prinudnim radom i samovoljom lokalnih gospodara. Njihova pobuna, pored socijalnog bunta, bila je i izraz dubokog istorijskog zamora jedne velike imperije na izmaku snage.
Tokom svojih putovanja kroz obje pokrajine, oksfordski arheolog Artur Evans ostavio je potresno svjedočanstvo o položaju stanovništva. "Hrišćanski kmet", zapisao je u Ilirskim pismima, "nalazi se u gorem položaju nego mnogi kmetovi u najmračnijim vijekovima i potpuno je prepušten milosti muhamedanskog vlasnika zemlje kao da je rob. Da bi se nametnule feudalne obaveze i prikupili nameti, korišćena je tortura. U ljetnoj žegi ljude bi svukli nage, vezali za drvo premazano medom i ostavili na milost insekata, dok su zimi vezivani za kolje i ostavljani bosi da im promrznu stopala."
Takva svjedočanstva, istinita ili ne, djelovala su na evropsku javnost kao potvrda da se istočno pitanje ne može više odgađati. Stoga su razni nacionalni pokreti na Balkanu koristili slabljenje Porte, pažljivo privlačeći simpatije evropskih sila i nastojeći osigurati političku i vojnu podršku za svoje ciljeve. U junu 1876. Srbija i Crna Gora ušle su u rat da podrže pobunjenike u Bosni u borbi protiv Osmanlija. Srbija je namjeravala pripojiti Bosnu, a Crna Gora anektirati Hercegovinu, ali su se obje države ubrzo našle u vojnim teškoćama. Ruski panslavistički komiteti slali su dobrovoljce, dok su Austrougarska i Velika Britanija nastojale ograničiti posljedice sukoba.
Diljem Habsburške Monarhije, naročito u slovenačkim zemljama, u Primorskoj i Štajerskoj, organizovano se prikupljala pomoć za pobunjenike, telali su po varošima širili vijesti s ratišta, a u dalmatinskim gradovima formirale su se malobrojne jedinice dobrovoljaca koje su pokušavale probiti u Hercegovinu i priključiti se borbama. Istovremeno, poznato je da je Petar Karađorđević, potonji kralj, učestvovao u borbama kao komita pod nom de guerre Petar Mrkonjić, po kojem je 1925. godine Varcar Vakuf preimenovan u Mrkonjić Grad.
Ovi dobrovoljački pokreti i internacionalni humanitarni angažmani su na terenu svjedočili postojanju jedne šire solidarnosti koja je, pored slovenskog i južnoslovenskog osjećanja pripadnosti, imala i izražen konfesionalni karakter. Ona se oblikovala kao osjećaj pripadnosti zajedničkom hrišćanskom svijetu, koji je vlastiti istorijski položaj doživljavao kao odbranu od osmanske vlasti, često zamišljene kao tuđinske, azijatske i civilizacijski strane. U tom iskustvu uzajamne pomoći i zajedničke borbe počinje da se nazire pretpolitička, ili tek začeta politička svijest o zajedničkoj istosti među Južnim Slovenima, koji su i dalje živjeli rasparčani između velikih imperija i malobrojnih nacionalnih država.
Time je istočno pitanje ušlo u novu fazu, a Balkan ponovo postao središte presudnih evropskih kriza. Kako je moć Osmanskog Carstva slabila, Austrougarska i Rusija izrasle su u glavne suparnike u borbi za njegove balkanske teritorije, ruskog cara vodili su strateški interesi i ideja panslovenske solidarnosti, dok je za austrijskog cara Franju Josifa širenje prema Bosni i Hercegovini postalo pitanje prestiža i političkog opstanka monarhije. Bosna i Hercegovina trebala je poslužiti kao zaštitni pojas prema jugu i kao prepreka mogućem ujedinjenju Južnih Slovena.
Na Berlinskom kongresu 1878. Srbija i Crna Gora priznate su kao nezavisne države i teritorijalno proširene, ali je Bosna i Hercegovina povjerena na upravu Austrougarskoj. Time je sudbina južnoslovenskog prostora dodatno usložnjena. Srbija je ostala bez teritorija koje je smatrala svojim istorijskim pravom, dok je Habsburška Monarhija preuzela upravu nad zemljom čije će pitanje ostati trajan izvor političke nestabilnosti.
Problemi proistekli iz okupacije, a potom i aneksije Bosne i Hercegovine, snažno su obilježili politiku monarhije, a istovremeno je postalo jasno da južnoslovensko pitanje više nije samo kulturno, nego prije svega političko. Detaljniji pogled na bečku politiku pokazuje da monarhija nije uspijevala pronaći održiv odgovor na nacionalne zahtjeve svojih naroda. Društvene promjene oblikovale su obrazovane elite koje su sve odlučnije tražile autonomiju i politička prava. Pokušaji cara Franje Josifa da izgradi nadnacionalnu lojalnost monarhiji ostali su bez trajnog učinka. Austrougarska nagodba iz 1867. godine zadovoljila je mađarske političke ambicije, ali su ostali narodi ostali po strani, bez ravnopravnog priznanja njihovih težnji. U tom okviru, Hrvatsko-ugarska nagodba iz 1868. ponudila je tek ograničenu autonomiju, lišenu stvarne političke snage i mogućnosti samostalnog odlučivanja. Takav poredak omogućio je mađarskoj vlasti da dodatno učvrsti svoju dominaciju, što je, umjesto stabilnosti, produbilo osjećaj političke podređenosti i nezadovoljstva među hrvatskim elitama.
U takvim okolnostima ideja zajedništva Južnih Slovena zadobila je novu privlačnost, jer se činila kao jedini izlaz iz imperijalnog obruča. Zamisao o Južnim Slovenima kao jedinstvenoj jugoslovenskoj naciji razvijala se uporedo s hrvatskim političkim nezadovoljstvom i buđenjem moderne nacionalne svijesti. Njeni korijeni sežu do vremena Ilirskog pokreta, kada su intelektualci, pod uticajem evropskog romantizma i misli Johana Gotfrida Herdera, počeli oblikovati viziju kulturnog i političkog jedinstva.
Ilirci su zagovarali narodni preporod kroz jezičko jedinstvo, a Ljudevit Gaj, zajedno sa Vukom Karadžićem, nastojao je da oblikuje zajednički književni jezik zasnovan na štokavskom narječju, svjesno birajući osnovu koju su dijelili i Hrvati i Srbi. Time je ideja kulturne integracije dobila čvrsto uporište, a Gajeva poruka čitalačkim društvima u Zagrebu, Rijeci i Beču bila je nedvosmislena, naš maternji jezik temelj je naše slobode.
POJAVA ANTE STARČEVIĆA
Pionirima hrvatskog narodnog preporoda bilo je jasno da bez šireg saveza njihovi politički ciljevi ostaju teško ostvarivi. U poređenju s razlikama koje su ih dijelile od Nijemaca, Mađara i Italijana, međusobne razlike Južnih Slovena činile su se malim i premostivim. Ilirski intelektualci svjesno su tražili saveznike i u zapadnoj Evropi, njihov kulturni rad i novinske publikacije, poput Novina horvatskih i Danice ilirske, privlačili su pažnju bečkih i srednjoevropskih krugova, u kojima su simpatije i diskretni politički kontakti otvarali prostor mogućoj podršci.
Ipak, ideja samostalne nacionalne države javlja se znatno kasnije nego što to sugerišu retroaktivne nacionalne naracije, i dugo ostaje na margini političke imaginacije, ograničena uglavnom na uske krugove revolucionarne omladine pred sâm Prvi svjetski rat.
Tokom čitavog prethodnog perioda dominantne političke koncepcije među hrvatskim elitama kretale su se unutar okvira dinastičke lojalnosti i reforme carstva, oličene u projektima austroslavizma i trialističkih preuređenja monarhije, koji su podrazumijevali proširenje postojećeg poretka, a ne njegovo rušenje. Političke lomove sredine XIX vijeka stoga valja sagledavati unutar istog tog okvira, jer oni nisu neposredno iznjedrili zahtjev za potpunim državnim razdvajanjem, već su prije otvorili prostor za preispitivanje odnosa u granicama postojećih imperijalnih struktura.
Ta su previranja ujedno razotkrila koliko su pojmovi naroda, lojalnosti i političke pripadnosti još uvijek bili podložni različitim tumačenjima i preklapanjima. Kada je ban postao Josip Jelačić, na svečanosti je blagoslov dao pravoslavni patrijarh Josif Rajačić, a savremenici taj čin nisu smatrali neobičnim; naprotiv, duh vremena potvrđuje i jedna od najuzvišenijih epistolarnih razmjena južnoslovenskog XIX vijeka - prepiska između bana i Petra II Petrovića Njegoša, u kojoj crnogorski vladika piše:
"Jerbo je Tvoj napredak narodni, a to se zna i moj kako Tvojega sobrata. Svijetli Bane, trudno li je Tvoje sveto zvanije, no veličestveno i divno. Tebe je tajna sudbina na čelu Južnih Slavjanah postavila, Tebe sreća s divnima naprednostima vjenčaje, ali se vidi, sve tvoje izopačuju", svjedočeći o osjećaju zajedničkog političkog i kulturnog prostora.
Tek u drugoj polovini XIX vijeka politički diskurs se zaoštrava i u hrvatskoj inteligenciji jasno se izdvajaju dva koncepta političkog identiteta. Jedan je vezan za biskupa Josipa Juraja Štrosmajera, zagovornika jugoslovenskog jedinstva; on 1861. osniva Jugoslavensku akademiju znanosti i umjetnosti u Zagrebu, a njegov saradnik Franjo Rački u spisu Jugoslovjenstvo piše da su Južni Sloveni "grane jednoga naroda".
Drugi pravac oblikuje Ante Starčević, utemeljitelj Stranke prava, koji jasno ističe zahtjev za samostalnom hrvatskom državom temeljenom na prirodnom i povijesnom pravu; njegovi govori i politički spisi s ciljem su oslobađanja hrvatskog naroda od austrijske i ugarske dominacije i odbacivanja panslovenskih i jugoslovenskih projekata. Starčević odbacuje karadžićevske i panslovenske ideje kao "slavoserbstvo" i jasno se protivi njihovim implikacijama po "hrvatsku posebnost", uz obrazloženje da jedino vlastita državnost može sačuvati narod u svojstvu istorijskog subjekta.
U svojim političkim tekstovima on polemički osporava ideju zajedničkog jezičkog identiteta i suprotstavlja se vodećim lingvističkim strujama svoga doba, polazeći od stanovišta da su hrvatsko ime i jezik prije svega instrument političke doktrine o posebnom državnom pravu i navodnoj povijesnoj predestinaciji, a ne rezultat istorijski oblikovane jezičke stvarnosti.
Iako ne postoji dokumentovana direktna korespondencija između Karadžića i Starčevića, njihove javne ideje - Karadžićeve lingvističke reforme i Starčevićeva nacionalna teorija - stvorile su paralelnu, ideološki suprotstavljenu dinamiku o jeziku i narodu u XIX vijeku. Te duboke ideološke pukotine između jugoslovenskih integrativnih koncepcija i starčevićevskog insistiranja na nacionalnoj ekskluzivnosti oblikovale su ključnu razdjelnicu hrvatske politike, onu koja će presudno obilježiti čitav XX vijek i čiji se odjeci i danas raspoznaju u savremenim raspravama na slovenskom jugu.
Starčevićevsko antijugoslovensko krilo nikada nije činilo jedinstven i nepropustan blok, već se, pod pritiskom političkih preobražaja i novih izazova unutar Austrougarske, postepeno raslojavalo i ideološki diferenciralo. Krajem XIX i početkom XX vijeka, nakon osnivanja Hrvatsko-srpske koalicije 1905. godine, sa istaknutim figurama poput Frana Supila i Svetozara Pribićevića, koja je zagovarala saradnju Hrvata i Srba nasuprot centralističkim politikama Beča i Pešte i koja je od 1906. do 1918. dominirala političkim životom na prostorima današnje Hrvatske, unutar pravaškog pokreta izbile su duboke napetosti oko odnosa prema toj koaliciji i prema srpskom pitanju uopšte.
Još 1895. uslijedila je oštra podjela Stranke prava. Umjereni pravaši ostali su načelno otvoreni za saradnju sa drugim nacionalnim snagama i za taktičke kompromise, dok je Josip Frank - pokatoličeni Jevrejin, istaknuti pravaški lider i advokat, organizovao izdvajanje radikalne frakcije te osnovao Čistu stranku prava, čiji su članovi prozvani frankovcima.
Frank je artikulisao beskompromisnu srbofobnu politiku i reafirmisao tvrdu verziju izvornog pravaštva, uz kategorično odbacivanje svake političke saradnje sa srpskim predstavnicima u Monarhiji, pri čemu je srpsko prisustvo tumačeno kao egzistencijalna prijetnja hrvatskom narodnom biću. Istoriografija ga pamti kao jednog od najizrazitijih demagoga na južnoslovenskom prostoru, a nije pretjerano primijetiti da je u toj disciplini imao zavidno mnoštvo konkurenata.
USTAŠKI POKRET NASTAO NA PRAVAŠKIM POSTULATIMA
Iz frankovačkog kruga sukcesivno su izrastali najradikalniji oblici hrvatskog šovinizma, koji su u međuratnom periodu zadobili svoju revolucionarnu i doktrinarnu artikulaciju u ustaškom pokretu. Ideolozi tog pokreta nisu prikrivali genealogiju vlastitih načela, već su je demonstrativno prizivali, pozivajući se na pravašku tradiciju i naročito na lik Ante Starčevića kao na političkog praoca. U izmijenjenim istorijskim okolnostima ti su motivi dodatno zaoštreni, sistematizovani i pretvoreni u koherentnu, nasiljem prožetu političku filozofiju.
Značajan dio idejnog sklopa ustaštva, gotovo čitava njegova ideosfera, oslanjao se na pravaške postulate, ne samo na frankovačku varijantu, već i na izvornu starčevićevsku matricu. Teritorijalne pretenzije prema Bosni i Hercegovini, konstrukcije o bosanskim muslimanima kao navodno najčišćem dijelu hrvatskog naroda, kao i polemički, krajnje dehumanizujući rječnik usmjeren protiv Srba, koje je Starčević u svojim spisima obilježavao pogrdnim sintagmama poput "bizantijske pasmine", oblikovali su diskurzivni obrazac čije će krajnje ishodište biti Jasenovac. Ironija biografske činjenice da mu je majka bila Srpkinja dodatno pojačava paradoks te intelektualne i političke putanje.
No, jednako kao što se pravaštvo granalo, cijepalo se i proizvodilo sve radikalnije izdanke, tako je i njegova idejna suprotnost prolazila vlastitu istorijsku metamorfozu, razvijajući se kroz niz uzastopnih oblika.
Ono što započinje u okviru Ilirskog pokreta kao filološko-kulturna vizija jezičkog i književnog jedinstva Južnih Slovena, ubrzo prerasta u jasnu političku viziju. Već u emigrantskom djelovanju Jugoslovenskog odbora, kojeg su tokom Prvog svjetskog rata predvodili Ante Trumbić, Ivan Meštrović, Frano Supilo i Hinko Hinković, jugoslovenska ideja dobija diplomatsku artikulaciju i postaje program državnog ujedinjenja, legitimizovan savezničkom politikom i raspadom imperija.
U međuratnom periodu ta ista linija poprima drukčiji ton i sadržaj. Pod krunom Aleksandra I Karađorđevića razvija se doktrina integralnog jugoslovenstva, koja nastoji da razlike među "plemenima" proglasi administrativnim reliktima. U njenoj sjeni nikla je i Organizacija jugoslovenskih nacionalista, ORJUNA, radikalna i kvazifašistička formacija koja je ideju integralnog jugoslovenstva nastojala braniti paramilitarnim, terorističkim i batinaškim metodama. Osnovana je 25. januara 1921. u Splitu, prvobitno kao Jugoslovenska napredna nacionalistička omladina, da bi već sljedeće godine statutom i imenom postala ORJUNA.
Geografski i društveno posmatrano, okosnicu njenog članstva sačinjavali su Dalmatinci, iz prostora u kojem su neposredno nakon Prvog svjetskog rata snažno vibrirali i revolucionarni zanos i jugoslovenska ideja, potaknuti djelovanjem političkih i kulturnih avangardi, ali i pritiskom iredentističkih aspiracija Kraljevine Italije.
Najzad, u ratnom vihoru četrdesetih godina XX vijeka jugoslovenska ideja doživljava novu revolucionarnu metamorfozu. Ona se oblikovala kroz odluke AVNOJ-a i političku viziju Josipa Broza Tita, gdje dobija jasno ustavnopravno značenje kao savez ravnopravnih naroda. U tom okviru nastaje koncepcija države zasnovane na federativnom principu, sa republikama kao nosiocima političkog subjektiviteta. Razumijevanje tog procesa zahtijeva povratak u vrijeme donošenja Vidovdanskog ustava 1921. godine, događaja koji je u istoriografiji označavan nazivima srpskohrvatski spor, ustavni spor ili državnopravna kriza.
U svojoj dubinskoj strukturi taj konflikt predstavljao je napetost između federalističkog i unitarističkog principa. Riječ je bila o sudaru dviju ustavnopravnih tradicija i dviju koncepcija političke modernosti. S jedne strane stajala je politička elita oblikovana u tradiciji srpske državnosti XIX vijeka, koja je nastajala pod snažnim uticajem francuskog jakobinskog ustavnog modela centralizovane države i nedjeljivog suvereniteta.
Takva tradicija podrazumijevala je jedinstven politički narod i snažan administrativni centar, pretpostavljajući da političko jedinstvo mora prethoditi svakoj pluralnosti. S druge strane, nalazile su se južnoslovenske zemlje, u prvom redu hrvatske, oblikovane unutar pravnog univerzuma Habsburške Monarhije, čiji je ustavni poredak počivao na konceptu istorijskog prava zemalja krune i složenoj konstrukciji podijeljenog suvereniteta između centralne vlasti i autonomnih političkih zajednica.
U tom habsburškom modelu, često nazivanom dualnim ili kompozitnim ustavnim sistemom, politički subjekt činila su istorijska kraljevstva i pokrajine sa vlastitim pravnim kontinuitetom.
Otuda spor između federalizma i unitarizma nije bio sukob srpske buržoazije i nesrpskog radništva, kako će ga opisivati docnija komunistička istoriografija, niti sudar dvaju drevnih tribalizama u trivijalnom pseudoantropološkom smislu, kako će tvrditi zapadni istoričari tokom i nakon ratova devedesetih; bio je to sudar dviju političkih filozofija i dviju koncepcija države.
U tadašnjoj političkoj stvarnosti federalističko stanovište najdosljednije je artikulisao vođa Hrvatske (republikanske) seljačke stranke Stjepan Radić, dok je unitarističku viziju državnog ustrojstva najpostojanije zastupala Narodna radikalna stranka, što jasno pokazuje da je riječ bila o programskom, a ne plemenskom razilaženju. Drugim riječima, polemika se vodila između dva različita odgovora na pitanje: gdje prebiva suverenitet - u jedinstvenoj državi ili u njenim sastavnim zajednicama? Upravo zato taj ustavnopravni prijepor o mjestu suvereniteta predstavlja skrivenu osovinu oko koje se okreću sve potonje jugoslovenske koncepcije države. Posmatran iz te vizure, čitav istorijski luk, od ilirskog preporodnog zanosa, preko diplomatskog jugoslovenstva i monarhističkog integralizma, do socijalističkog federalizma, ukazuje se kao varijacija iste temeljne dileme koja mijenja institucionalne oblike, ali ne i svoju unutrašnju napetost.
DANAŠNJA THOMPSONIZACIJA HRVATSKOG DRUŠTVA
Ako se sagledaju dvije idejne niti, jugoslovenska i ekskluzivistička, koje se poput paralelnih vlakana provlače kroz posljednja dva vijeka hrvatske političke istorije, otvara se pouzdan ključ za razumijevanje savremenih društvenih i političkih napetosti u Hrvatskoj, pa i fenomena koji se danas opisuje kao thompsonizacija javnog prostora. Podjele na crvene i crne, partizane i ustaše, ljevičare i desničare, otkrivaju se kao savremene manifestacije dubljeg rascjepa čiji korijeni sežu u XIX vijek.
U tom svjetlu postaje razumljivo da radikalni nacionalistički diskurs koji se samodeklariše kao antikomunistički, istorijski ali i danas, nije primarno opsjednut komunizmom kao opštom ideologijom, nego jugoslovenstvom s kojim ga poistovjećuje i koje prepoznaje kao trajnog političkog protivnika.
Otuda ne čudi što su početkom tridesetih godina, približno do 1935., ustaše i Komunistička partija Jugoslavije, krećući se paralelnim linijama neprijateljstva prema jugoslovenskoj državi, funkcionisali kao svojevrsni prikriveni saveznici u rušenju istog poretka. Partija je slijedila kurs Kominterne i monarhističku Jugoslaviju tumačila kao versajski konstrukt buržoaskog svijeta, istorijski provizorij, dok su budući partizanski prvoborci i narodni heroji drugovali sa potonjim ustaškim ministrima i doglavnicima u Lepoglavi, gdje su zajedno robijali kao politički zatvorenici.
Epilog dobija gotovo groteskne obrise 1966. godine, kada je Maks Luburić, jedan od najbrutalnijih ustaških koljača, nakon pada Aleksandra Rankovića, objavio proglas upućen hrvatskim komunistima i pozvao ih da se, po uzoru na mađarske pobunjenike iz 1956., okrenu protiv jugoslovenske vlasti i priključe narodnoj borbi, a potom pokušao uspostaviti kontakt sa sovjetskim službama nudeći saradnju u projektu neke buduće sovjetske republike Hrvatske. Upravo taj slučaj dočarava šta znači kada ideološke razlike postanu sekundarne. Riječ nije o apstraktnim opštim ideologijama, nego o praktično-političkim ideologijama, o sklopovima ideja koji se uobičajeno oslanjaju na šire tradicije liberalizma, konzervativizma ili socijalizma.
Nacionalizam je u tom smislu nesamostalna ideologija, osuđena na preplitanje sa tim opštim sistemima i na preuzimanje njihovih normativnih elemenata. U Luburićevoj gesti, međutim, vidljivo je kako sumanuti nacionalni cilj suspenduje svako takvo ideološko utemeljenje, pa se jučerašnji zakleti antikomunista bez zazora obraća komunistima i kuca na vrata KGB-a, ne zato što je promijenio uvjerenja, nego zato što je državni razlaz sa Jugoslavijom postavljen iznad svake doktrinarne dosljednosti.
Utoliko se može reći da hrvatski nacionalizam ne može postojati bez Jugoslavije, makar kao fantazme. Cinik bi to nazvao poetskom pravdom, a polemičar bi primijetio da se u toj zavrzlami istorije javlja paradoks sarkastične lojalnosti, jer, kao u bajci, ono što se neprestano priziva i izmišlja, na kraju nekako i zakuca na vrata.
Objavljeno: 21 feb 2026 valterportal-ba, Denis Švrakić
